Fazla Mesai Ücreti Ve İşçinin Hakları: Ödenmeyen Fazla Mesai Haklı Fesih Sebebi Midir?
Fazla mesai, iş hukukunda en sık uyuşmazlığa konu olan çalışma türlerinden biridir. Uygulamada fazla mesai yapılmasına rağmen ücretinin ödenmemesi, işçi açısından ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir. Bu nedenle fazla mesainin ne olduğu, hangi şartlarda yapılabileceği ve ücretinin ödenmemesi hâlinde işçinin sahip olduğu hakların bilinmesi büyük önem taşır.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Mesai Nedir
4857 sayılı İş Kanunu’na göre haftalık normal çalışma süresi 45 saattir. Haftalık 45 saatin üzerinde yapılan çalışmalar fazla mesai olarak kabul edilir. Fazla mesai, işçinin dinlenme hakkını sınırlayan istisnai bir çalışma türü olduğundan, kanun koyucu tarafından belirli şartlara bağlanmıştır. İşveren, keyfi şekilde fazla mesai yaptırma yetkisine sahip değildir.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Mesai Yapılmasının Şartları Nelerdir
İşçiye fazla mesai yaptırılabilmesi için öncelikle işçinin yazılı onayının alınması gerekir. Bu onay, iş sözleşmesi sırasında veya her yıl başında alınabilir. Ayrıca fazla mesainin işin niteliği gereği zorunlu olması ve işçinin sağlığını tehlikeye düşürmemesi gerekir. Kanuna göre bir işçiye bir yıl içinde en fazla 270 saat fazla mesai yaptırılabilir. Bu sınırın aşılması hukuka aykırıdır.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır
Fazla mesai ücreti, işçinin normal saatlik ücretinin yüzde elli artırılması suretiyle hesaplanır. Buna göre fazla mesai yapan işçiye her bir fazla çalışma saati için zamlı ücret ödenmelidir. İşçi isterse fazla mesai ücreti yerine, çalıştığı her bir saat fazla mesai karşılığında bir buçuk saat serbest zaman kullanmayı da talep edebilir. Ancak serbest zaman uygulaması işçinin açık rızasına bağlıdır.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Mesai Ücretinin Ödenmemesi Ne Anlama Gelir
Fazla mesai ücretinin hiç ödenmemesi veya eksik ödenmesi, işçinin ücret hakkının ihlali anlamına gelir. Ücret, iş sözleşmesinin temel unsurlarından biridir ve işverenin asli borçları arasında yer alır. Bu nedenle fazla mesai ücretinin ödenmemesi, yalnızca bir alacak meselesi değil, aynı zamanda işverenin iş sözleşmesine aykırı davranışı olarak değerlendirilir.
─────────────────────────────────────────────────────
Ücreti Ödenmeyen İşçi Sözleşmesini Feshedebilir Mi?
İş Kanunu’na göre işçinin ücretinin kanuna veya sözleşmeye uygun şekilde ödenmemesi, işçi açısından haklı fesih sebebidir. Fazla mesai ücreti de ücret kapsamında yer aldığından, bu alacağın ödenmemesi hâlinde işçi iş sözleşmesini derhal feshedebilir. Bu durumda yapılan fesih, işçi açısından haklı nedenle fesih sayılır.
─────────────────────────────────────────────────────
Haklı Fesih Halinde İşçinin Hakları Nelerdir
Haklı nedenle iş sözleşmesini fesheden işçi, çalıştığı süreye bağlı olarak kıdem tazminatına hak kazanır. Ayrıca ödenmeyen fazla mesai ücretleri ve diğer işçilik alacakları işverenden talep edilebilir. Haklı fesih durumunda işçinin ihbar süresine uyması gerekmez ve ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü bulunmaz.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Mesainin İspatı Nasıl Yapılır
Fazla mesai yapıldığının ispatı işçiye aittir. İspat, işyeri giriş çıkış kayıtları, puantaj çizelgeleri, yazılı belgeler, mesajlaşmalar ve tanık beyanları ile sağlanabilir. Bordrolarda fazla mesai tahakkuku bulunmaması, tek başına fazla mesai yapılmadığını göstermez. Uygulamada tanık anlatımları büyük önem taşımaktadır.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Mesai Alacaklarında Zamanaşımı Süresi
Fazla mesai ücreti alacakları için zamanaşımı süresi beş yıldır. Bu süre, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar. Zamanaşımı süresi dolmadan önce arabuluculuk başvurusu yapılması, işçinin hak kaybı yaşamaması açısından önemlidir.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Çalışmada Esas Alınacak Ücret Ve Faiz
Fazla çalışma ücretinin hesaplanmasında, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesi kapsamında ödenen asıl ücret temel alınır. Başka bir ifadeyle hesaplamaya esas olan tutar, işçinin brüt ve çıplak ücretidir. Bu nedenle işveren tarafından sağlanan sosyal nitelikteki menfaatler fazla çalışma ücretinin hesabına dâhil edilmez. Örneğin yol yardımı, yemek yardımı, yakacak yardımı gibi ödemeler ücretin parçası sayılmadığından fazla mesai hesabında dikkate alınmaz.
Bunun yanında İş Kanunu’nun 68. maddesinde düzenlenen ara dinlenme süreleri çalışma süresinden sayılmadığı için fazla çalışma hesabında düşülür. Buna göre; dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika, dört saatten fazla yedi buçuk saate kadar olan çalışmalarda yarım saat, yedi buçuk saati aşan çalışmalarda ise bir saat ara dinlenmesi verilir. Bu süreler fiili çalışma süresine eklenemeyeceğinden fazla çalışmadan indirim konusu yapılır.
Fazla çalışma ücreti alacaklarında uygulanacak faiz bakımından ise, fiilen mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı esas alınmaktadır. Faizin başlangıç tarihi, işverenin temerrüde düşürüldüğü andır. İşverenin temerrüde düşürülmesi için ihtarname gönderilmesi mümkündür. Bununla birlikte arabuluculuk süreci sonunda düzenlenen anlaşmama son tutanağı da temerrüt için yeterlidir. Ancak bu hususun talep kısmında açıkça belirtilmesi gerekir. Örneğin “fazla çalışma ücreti alacağına, arabuluculuk anlaşmama son tutanağı tarihinden itibaren fiilen mevduata uygulanan en yüksek faizin uygulanmasına” şeklindeki bir talep yeterli kabul edilmektedir.
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla Çalışma İle İlgili Yargıtay Kararları
Günlük çalışma için azami çalışma süresi olan 11 saati aşan çalışmalar haftalık 45 saati geçmese de fazla çalışma olarak değerlendirilmelidir. (Y9HD 2016/20709 E. 2020/8341 K.)
Yargılama aşamasında dayanılıp sunulmayan deliller temyiz veya karar aşamasında sunulamaz, sunulmuş olsa da dikkate alınamaz. Bunun tek istisnası dayanılıp sunulan delilin, o davaya konu borcu söndüren bir nitelik taşıması halidir. Bu sebeple fazla çalışma ücreti adı altında ödemelerin yapıldığı ödeme makbuzlarının mahkemece dikkate alınarak fazla mesai hesabından mahsup edilmesi gerekir. (Y9HD 2017/35100 E. 2020/8782 K.)
İşçinin fiilen çalışmadığı yıllık ücretli izin dönemlerinin fazla çalışma alacağının hesabında dışlanması gerekir. (Y9HD 2014/30720 E. 2016/3244 K.)
Üç vardiya halinde çalışılan dönem için fazla çalışma ücreti hesaplanması hatalıdır. Fazla çalışma bulunmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. (Y9HD 2013/7378 E. 2015/16 K.)
Fazla çalışma tahakkuku içeren bordroların imzalı olanları hesaplama dışı tutulmalı, imzasız dönemler için tanık beyanlarına göre hesaplama yapıldıktan sonra davacının banka hesabına ödenen tutarlar mahsup edilmelidir. (Y9HD 2016/19721 E. 2020/6957 K.)
Fazla çalışmanın ispatı konusunda işyeri kayıtları, özelikle işyerine giriş çıkışı gösteren belgeler ve işyeri iç yazışmaları delil niteliğindedir. (Y9HD 2015/17720 E. 2017/21436 K.)
Fazla çalışmanın yazılı delil ya da tanıkla ispatı imkân dâhilindedir. İşyerinde çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımına değer verilmez. Ayrıca işverenle salt husumetli olan tanıkların beyanları hüküm tesis edilmesi isabetli olmayacaktır. (Y9HD 2020/2638 E. 2020/10064 K.)
Salt tanık beyanlarına göre hesaplama yapılan dönem fazla mesai ücretinden uygun oranda bir takdiri indirim yapılmasını gerektirecektir. (Y9HD 2011/43426 E. 2013/2976 K.)
Vasıflı işçinin asgari ücretle çalışması hayatın olağan akışına uygun değilse de; ücret araştırması yapılmaksızın salt davacı beyanı kabul edilemez. (Y9HD 2017/27263 E. 2020/1483 K.)
“Vekil olarak sizler de bu hususun salt davacı beyanında kalmaması için mahkemeden taleplerde bulunmanız da fayda vardır. Şöyle ki; çalışma hayatın da daha az vergi ya da sigorta primi ödenmesi amacıyla genel de iş sözleşmesi veya ücret bordrolarında gösterilen ücretlerin gerçeği yansıtmadığı görülmektedir. Bu gibi durumlarda işçi vekili olarak işçinin yaptığı işi, meslekteki kıdemini belirterek ilgili meslek odalarından ve diğer kuruluşlardan aynı vasıftaki emsal işçilerin aldığı ücretlerin ne kadar olduğunu araştırmasını talep etmekte fayda vardır. Ayrıca Türkiye İstatistik Kurumu’nun resmi internet sitesindeki ‘‘Kazanç Bilgi Sorgulama’’ kısmından işçinin mesleği yazılarak emsal ücrete örnek teşkil edecek bilgileri mahkemeye sunabilirsiniz.”
─────────────────────────────────────────────────────
Fazla mesai, istisnai bir çalışma türü olup kanun tarafından sıkı kurallara bağlanmıştır. Fazla mesai ücretinin ödenmemesi, işçi açısından haklı fesih sebebi oluşturur. Bu durumda işçi, iş sözleşmesini sona erdirebilir ve kıdem tazminatı ile birlikte fazla mesai alacaklarını yasal yollarla talep edebilir. Hak kaybı yaşanmaması için sürecin hukuki destekle yürütülmesi önem arz eder.